Banknoty
Pieniądz jest to powszechny i stały ekwiwalent towarów, wyrażający wartość towarów i
na towary wymienialny.
Już na początku naszej ery pieniądz liczył sobie kilka tysięcy lat. Początkowo ludy pierwotne realizowały
zaspokajanie swoich potrzeb prostą wymianą towarową. Była to
wymiana konkretnego towaru na konkretny towar. Stopniowo pewne
towary stawały się bardziej pożądane i stały się
ekwiwalentem wszelkich wymian. Początkowo były to np.: żelazo
w starożytnej Grecji, miedź w państwie rzymskim, czy stopy
miedzi w dawnych Chinach. Były to towary bardzo wygodne, gdyż
nie psuły się, łatwo było je dzielić i ewentualnie łączyć
(stapiać), były niezbędne do wyrobu broni czy narzędzi pracy.
Z czasem do rangi ekwiwalentu wymiany awansowały kruszce
szlachetne, jak złoto i srebro, które miały większą
wartość i przez to zajmowały mniej miejsca przy danej wadze
czy objętości, ale w dalszym ciągu kruszce te były też
zwykłym towarem. Gdy przestały nim być - stały się
pieniądzem, a nastąpiło to jeszcze w świecie starożytnym,
gdy powstała moneta.
Moneta to kawałek kruszcu
opatrzony znakiem władcy, gwarantującym jakość i wagę tego
kruszcu. Odpadła więc teraz konieczność odrąbywania
kawałków drogiego metalu i dokładnego ich ważenia, a także
obawa przed sfałszowaniem stopu. Jednakże ustalana przez
władców jednostka pieniężna była często za duża do
regulowania drobnych płatności. Bicie ze złota lub srebra
drobnych monet powodowało, że rozmiarami były one zbyt małe i
dlatego na monety zdawkowe używano metali mniej wartościowych,
jak np. miedzi. Początkowo wartość rynkowa monety jako kruszcu
pokrywała się z jej nominałem - były to monety
pełnowartościowe. Z czasem jednak coraz częściej
zaczęto wybijać monety, w których wartość kruszcu była
dużo mniejsza od wartości nominalnej - były to monety
podwartościowe, symboliczne.
Przy dużych i częstych transakcjach posługiwanie się pieniądzem pełnowartościowym było dość
kłopotliwe z uwagi na jego wagę (wagę monet czy kruszcu) oraz
zużycie (ścieranie się) monet. Dlatego na początku rozwoju
kapitalizmu, w wielu miastach Europy zachodniej, transakcje
obsługiwałpieniądz bankowy, który był
papierowym kwitem bankowym (certyfikatem poświadczającym
złożenie do depozytu pewnej ilości kruszcu) wydanym przez bank
pod zastaw kruszcu pieniężnego lub łatwych do spieniężenia
papierów wartościowych. Transakcje rozliczano między kupcami
głównie w księgach bankowych, ale każdy właściciel takich
kwitów bankowych mógł podjąć z banku odpowiednią ilość
kruszcu po uiszczeniu opłaty za przechowanie. Był to sposób na
zabezpieczenie kruszcu przed ścieraniem, zużyciem. Jednakże z
czasem banki zaczęły emitować swoje papierowe skrypty
dłużne, wymienialne na każde żądanie na pieniądz
pełnowartościowy, ale nie mające pokrycia w tym pieniądzu.
Podstawą tych skryptów nie były depozyty kruszców, ale
operacje kredytowe banków. Banki nie były już tylko
przechowalnią pieniędzy poszczególnych wkładców, ale
zaopatrywały klientów we własne środki pieniężne. Tak
właśnie powstał banknot, który miał
obowiązek wymienialności na kruszec według nominału, ale
zaczął obsługiwać wszystkie transakcje, a nie wąski ich
krąg między posiadaczami kont depozytowych w banku, jak
wspomniany wyżej pieniądz bankowy.
Z biegiem lat nieograniczona wymienialność
banknotów na pieniądz kruszcowy oraz łatwość posługiwania
się nimi spowodowała, że banknoty stawały się coraz bardziej
popularne, było ich coraz więcej w obiegu, krążyły na równi
z monetami kruszcowymi. W miarę rozwoju kapitalizmu, wahania
ceny rynkowej kruszcu powodowały tymczasowe przekształcanie
się monet kruszcowych w zwykły towar i odpływ kruszcu z rynku,
co dezorganizowało i utrudniało obieg pieniądza. Dlatego
zwierzchności walutowe wielu państw musiały nadać obowiązek
przyjmowania pieniądza podwartościowego. Początkowo dotyczyło
to tylko pieniądza pomocniczego (do drobnych transakcji). W
ustawach określano granicę, do której był obowiązek
przyjmowania pieniądza podwartościowego. Z czasem ustawowo
zabroniono używania kruszców do obiegu i zawieszono obowiązek
wymienialności banknotów na kruszec. Powstał w ten sposób pieniądz
papierowy, niewymienialny na złoto, nie reprezentujący
kruszcu, stanowiący tylko znak wartości.
Pierwsze załamanie się monetowego pieniądza złotego nastąpiło w latach I wojny światowej. Później, w
latach 20-tych częściowo odbudowano walutę złotą, ale była
to już tylko waluta pozłacana, gdyż nie było w obiegu monet
złotych, a w wielu państwach wymienialność banknotów
ograniczono do wymienialności tylko na kilkunastokilogramowe
sztaby złota. Całkowita rezygnacja z pieniądza złotego
nastąpiła w latach 1931 - 1936. Obecnie złote monety bije się
tylko jako monety kolekcjonerskie, a srebro używane jest do
bicia monet obiegowych tylko sporadycznie i to najczęściej
wykorzystując stopy niskiej próby. Pieniądz w obiegu jest już
tylko podwartościowy. Banknoty nie są już wymienialne na
kruszec, w większości krajów zlikwidowano już na banknotach
nadruki informujące o wymienialności - mamy do czynienia tylko
z pieniądzem papierowym. Ostatnimi prawdziwymi banknotami
(czyli
wymienialnymi na złoto) były dolary amerykańskie, gdyż ich
wymienialność
została zawieszona dopiero w 1971 roku.
W XVIII wieku dług publiczny w Polsce prawie nie istniał. Dopiero w 1772 roku wynosił on około 20 mln
ówczesnych złotych. Wskutek rozbiorów państwo wpadało w
duże trudności finansowe. Zamarł przemysł i handel głównie
na skutek braku w obiegu odpowiedniej ilości pieniądza oraz
kruszcu do jego wybicia. Natychmiast pojawiło się wiele
projektów wprowadzenia do obiegu pieniądza papierowego, ale
były one odrzucane i nawet nie trafiały pod obrady Sejmu.
Dopiero w okresie insurekcji kościuszkowskiej zrealizowano
projekt wypuszczenia biletów skarbowych, gdyż tak nazwano
pierwsze w Polsce pieniądze papierowe. Pieniądze te miały
zasilić obieg i ułatwić dokonywanie wypłat żołdu, czy
rekwizycji wojennych. Ogółem wydano wówczas prawie 2,4 mln
sztuk biletów skarbowych na sumę ponad 10 mln. złotych w
różnych nominałach (od 5 groszy do 1000 złp). Ustanowiono
obowiązek przyjmowania tych biletów, kary za odmowę
przyjmowania oraz możliwość zapłaty podatku tymi biletami
tylko w 50%. Mimo że były równe obowiązującej wówczas
walucie srebrnej - nie były przyjmowane chętnie i z chwilą
upadku insurekcji zupełnie straciły wartość. Po rozbiorach na
terenach polskich zaczął obowiązywać pieniądz papierowy
państw, które dokonały rozbiorów. Ale bilety skarbowe "kościuszkowskie" były pierwszymi
polskimi pieniędzmi papierowymi.
Kolejna, druga edycja pieniędzy papierowych w Polsce (o nazwie bilety kasowe), miała miejsce w 1811 roku w
Księstwie Warszawskim. Wydrukowano je w Dreźnie na sumę 9 mln.
złp. Miały jednak też bardzo krótki żywot, bo już w 1813
roku, po zajęciu Księstwa przez wojska rosyjskie, zostały
wyparte przez pieniądze rosyjskie i wkrótce wycofane.
W styczniu 1828 roku powołano do życia Bank Polski, który przejął będące pod opieką Skarbu 2.250.000
sztuk biletów kasowych. Wprowadzano je stopniowo do obiegu.
Pieniądze te były przyjęte bardzo życzliwie, gdyż były bez
problemów wymienialne na monetę kruszcową w relacji 1:1 bez
żadnych odliczeń, jak to bywało wcześniej.
Kolejna edycja, już biletów bankowych Banku Polskiego, miała miejsce w 1830 roku. Następnie wprowadzono
bilety kasowe i zaczęto wprowadzać papierowe bilety zdawkowe,
gdyż brak było monet zdawkowych. Po powstaniu listopadowym, z
zagranicznego srebra wybito w Warszawie monety zdawkowe i
decyzją cara usunięto z obiegu bilety zdawkowe do grudnia 1832
roku. W 1841 roku car zarządził, aby w Królestwie Polskim
jednostką pieniężną został rubel rosyjski, a na monetach i
banknotach podawano ich nominał w polskich złotych i groszach
oraz rosyjskich rublach srebrnych i kopiejkach. Nowe bilety Banku
Polskiego w rublach srebrem zostały wprowadzone w latach 1841 -
1866. Po roku 1857 nie było już w obiegu w Królestwie Polskim
żadnych biletów kasowych ani bankowych. Kursowały jedynie
bilety bankowe w rublach srebrem, które zostały wycofane w 1866
roku, gdyż wprowadzono bilety kredytowe Banku Państwa
Rosyjskiego. W roku 1870 odebrano Bankowi Polskiemu prawo emisji
biletów, które jak najszybciej wycofywano i wprowadzano nowe z
Państwowego Banku Rosji, a Bank Polski postawiono w stan
likwidacji. Od lipca 1875 roku bilety Banku Polskiego straciły
wszelką wartość. Całkowitą likwidację Banku Polskiego
ogłoszono
w październiku 1894 roku.
Po utworzeniu Generalnego Gubernatorstwa na części polskich ziem zaboru rosyjskiego, stworzono instytucję
emisyjną o nazwie Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa, której
bilety (marki polskie) wprowadzono do obiegu w kwietniu 1917 roku
i miały one napis, iż Rzesza Niemiecka przyjmuje
odpowiedzialność za ich spłatę. Jednocześnie z terenów tych
wycofano marki niemieckie. Po odzyskaniu niepodległości Polska
Krajowa Kasa Pożyczkowa stała się emisyjną instytucją
Państwa Polskiego i dalej emitowała marki polskie, ale już ze
zmienioną klauzulą, iż to Państwo Polskie przyjmuje
odpowiedzialność za wymianę biletów na przyszłą polską
walutę.
Dnia 14 kwietnia 1924 roku ukazało się rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej o zmianie ustroju
pieniężnego, na mocy którego ustalono wymianę marek polskich
na nowe złote w stosunku 1.800.000 marek za 1 złotego i od
1 lipca 1924 roku marka polska przestała być prawnym środkiem
płatniczym w Polsce. Nowy polski złoty był walutą stosunkowo
bardzo silną i stabilną.
Jeszcze w czasie trwania II wojny światowej powołano do życia Centralną Kasę Skarbową, która emitowała
bilety skarbowe już z nadrukiem "Narodowy Bank Polski"
oraz datą emisji 1944. W styczniu 1945 roku powołano Narodowy
Bank Polski, który we wrześniu tego roku wprowadził do obiegu
pierwszy swój banknot o nominale 1000 zł, a wkrótce potem inne
nominały. Jednakże w 1950 roku wprowadzono wymianę
pieniędzy na nowe złote i puszczono w obieg banknoty z datą
emisji 1 lipca 1948 r. Były to banknoty drukowane w Polsce, na
Węgrzech, w Czechosłowacji i nawet w Szwecji.
Kolejna wymiana banknotów (tylko wzoru) nastąpiła w latach 1974 - 1979 na banknoty o identycznym
wymiarze, ze staranniejszą szatą graficzną. Były one
drukowane tylko w Polsce, w Państwowej Wytwórni Papierów
Wartościowych w Warszawie. Początkowo były to nominały 50, 100, 200, 500 i 1000 złotych. Później pojawiły się: 2.000, 5.000, 10.000, 20.000, 50.000, 100.000, 500.000, 1.000.000 i 2.000.000 złotych. Przez krótki okres czasu był też nominał 200.000 złotych, o innym wzorze, lecz został wycofany.
W roku 1995 nastąpiła ostatnia wymiana pieniędzy w stosunku 10.000 starych złotych na 1 nowy złoty. Najwyższy ówczesny nominał - 2 miliony złotych - odpowiada więc nowemu banknotowi o najwyższej wartości - 200 złotych. Są to banknoty, które mamy obecnie w użyciu. Mają one zróżnicowane
wymiary. Istnieją obecnie nominały: 10, 20, 50, 100 i 200 złotych.
Opracował: Andrzej Kotarski [http://monety.banknoty.pl]
ŹRÓDŁA:
- Zbigniew Grabowski - "Wprowadzenie do nauki o pieniądzu", PWE, Warszawa 1979.
- Encyklopedia Powszechna PWN.
- Marian Kowalski - "Ilustrowany Katalog Banknotów Polskich", KAW, Warszawa 1981.
- Wiadomości ze strony:
http://ppsz.abis.lodz.pl/~delewsp/pieniadz.htm autorstwa Pawła Janowskiego.
- Wiadomości ze strony:
http://banki.cavern.com.pl/ciekawostki/index.htm autorstwa P. Rybackiego.
Kolekcjonowanie banknotów
|
