Banknoty
W pojęciu prawnym termin "fałszerz" dotyczy nie tylko osoby podrabiającej lub przerabiającej banknoty, ale także osoby świadomie posługującej się nimi lub wprowadzającej je do obiegu.
Fałszerstwa pieniędzy pojawiły się prawie w tym samym czasie, co sam pieniądz. Jest to więc zjawisko tak stare, jak sam przedmiot fałszerstwa. Do naszych czasów dochowało się niewiele antycznych, pisanych dokumentów traktujących o tym zagadnieniu. Jednym z najstarszych jest, wydany za czasów Solona w Atenach - edykt, skazujący fałszerzy pieniędzy na karę śmierci. Kara taka obowiązywała powszechnie do XVIII wieku i była często poprzedzana torturami.
W czasach, kiedy posługiwano się głównie pieniądzem metalowym - on właśnie był fałszowany. Po pojawieniu się pieniądza papierowego - wykorzystywanego przeważnie do oznaczania wyższych nominałów - i wycofaniu z obiegu monet złotych oraz srebrnych - zaczęto fałszować banknoty, gdyż podrabianie zdawkowych monet przestało się opłacać.
Fałszerstwa banknotów od wielu lat mają charakter przestępstw międzynarodowych. Dlatego też zajmuje się nimi Interpol, a już w 1929 roku zawarto Konwencję Genewską w sprawie walki z fałszowaniem znaków pieniężnych. Mimo ujednolicenia pewnych ustawodawstw, opracowania międzynarodowych środków walki z fałszerstwami, ostrzegawczych napisów umieszczanych na większości banknotów - działalnośc fałszerzy pieniędzy nie zmalała. Obecne kary dla fałszerzy, już nie tak okrutne jak niegdyś, ale również bardzo wysokie - nadal nie są w stanie odstraszyć amatorów szybkiego i dużego zarobku. Są to przestępstwa stosunkowo częste i co najgorsze, biorą się za nie nawet osoby niepełnoletnie, czego najnowszym przykładem jest 18 letni polski licealista z Czaplinka, który, wykorzystując komputer i dobrą drukarkę laserową, podrobił 80 banknotów 20 złotowych, z czego udało mu się wprowadzić do obiegu 60 sztuk oraz dwóch 19-latków z Hajnówki, którzy wyprodukowali kilkadziesiąt i wprowadzili do obiegu kilkanaście fałszywych 10-złotówek.
ajsłynniejszym polskim fałszerzem był Czesław Bojarski, który, mieszkając w Paryżu, przez około 15 lat świetnie fałszował banknoty francuskie.
Czesław Bojarski był inżynierem budowlanym z Częstochowy, który będąc w niewoli niemieckiej uciekł z transportu robotników do Francji, a po wojnie, nie mogąc nigdzie otrzymać pracy z powodu nieznajomości języka, zdecydował się na fałszowanie banknotów. Ponad dwa lata przygotowywał się do tego studiując dokładnie wygląd banknotów francuskich, opracowując swoje metody i urządzenia. Pierwsze banknoty, które uznał, że są wystarczająco dobre, wprowadził do obiegu pod koniec grudnia 1949 roku. Przez pierwsze trzy lata jego podróbki nie były nawet zauważone przez pracowników banków. Dopiero 13 lipca 1952 roku jeden z ekspertów Banku Narodowego zakwestionował z pewnymi wahaniami pierwszy banknot 1000 frankowy ze względu na brak tajnych, ukrytych znaków na nim. Po kolejnych 12 latach policji francuskiej udało się zlokalizować miejsce fałszowania banknotów i ująć głównego sprawcę. "Pomógł" jej w tym jeden z kuzynów Bojarskiego, który, wbrew ostrzeżeniom "mistrza", wymienił sporą ilość fałszywek na inną walutę w Banku Państwowym.
Czesław Bojarski wyprodukował fałszywych banknotów na sumę około 1 miliona franków. Mimo znakomitej jakości podróbek - został ujęty przez policję w 1964 roku i po procesie skazany w 1966 roku na 20 lat więzienia.
Po skazaniu Bojarskiego, francuski dyrektor Centrum do Walki z Fałszerzami Pieniędzy stwierdził, że gdyby fałszował on np. amerykańskie dolary - nigdy nie zostałby ujęty.
Fałszowanie banknotów może dotyczyć pieniądza z obiegu oraz pieniędzy starych, zabytkowych. Pierwszy typ fałszerstwa działa na szkodę obywateli oraz samego państwa i powinien interesować wszystkich. Drugi typ działa na szkodę kolekcjonerów oraz naukowców - historyków, czyli węższego kręgu zainteresowanych. Samo fałszowanie może polegać na podrabianiu, czyli wykonywaniu nowych, dodatkowych egzemplarzy, jak najbardziej podobnych do oryginałów, lub na przerabianiu, czyli najczęściej zmianie nominału (podwyższeniu go) na oryginalnym banknocie. Fałszerstwa banknotów mogą być robione przez pojedyńczych ludzi lub ich małe grupki, ale także przez państwa (np. podrabianie przez niemiecką III Rzeszę głównie funtów angielskich).
Spotkać można wiele różnych metod fałszowania pieniędzy papierowych, do których można zaliczyć np.:
- rysowanie ręczne,
- wykorzystanie techniki litograficznej
- wykorzystanie techniki offsetowej
- wykorzystanie techniki kserograficznej
- wykorzystanie techniki typograficznej
- wykorzystanie techniki cynkograficznej
- wykorzystanie techniki stalorytu
- wykorzystanie najnowszych technik obróbki komputerowej i druku laserowego
Zwykły człowiek, nie będący specjalistą, może odróżnić banknot fałszywy od prawdziwego poprzez dokładne porównanie z oryginalnym. Elementami najbardziej "rzucającymi się w oczy" są:
- drobne różnice w rysunku, najczęściej rozmazane linie siatki
- inny odcień farby
- inny znak wodny lub jego brak
- brak metalowego paska zabezpieczającego - jeżeli istnieje na oryginalnym banknocie
- inny rodzaj papieru
- wykorzystana inna technika drukarska, co daje np. brak wyczuwalnej grubości farby
FAŁSZERSTWA BANKNOTÓW POLSKICH LUB BĘDĽCYCH W OBIEGU NA ZIEMIACH POLSKICH
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości (11.11.1918 r.) na terenach polskich znajdowało się jeszcze bardzo dużo banknotów państw zaborczych. Zostały jednak dość szybko wycofane i można przyjąć, że w okresie II Rzeczpospolitej (1918-1939) obowiązywały dwa systemy walutowe: marka polska, a następnie złoty polski. Obu tym systemom towarzyszyła plaga fałszerstw. Pod koniec okresu markowego (1922-1923) najwięcej fałszowano banknotów o wartościach od 10.000 do 10 milionów marek polskich. Było to znane zjawisko i informacje o tym pojawiły się w "Monitorze Polskim". Podróbki były stosunkowo łatwe do rozpoznania z powodu użycia przez fałszerzy cieńszego papieru bez znaków wodnych. Rysunek na tych banknotach był rozmazany, o mało wyrazistych, niewłaściwych kolorach. Podróbki banknotów Banku Polskiego pojawiły się już po kilku tygodniach od wprowadzenia do obiegu banknotów złotowych. Fałszowano wszystkie nominały, ale najwięcej banknotów 100 złotowych z datą 1919r. Wszystkie te podróbki były również stosunkowo łatwe do rozpoznania, gdyż używano wyraźnie innego papieru bez znaków wodnych lub ze znakami wykonanymi farbą tłuszczową, występowały znaczne odchylenia od normy kolorystycznej, rysunek był nieostry, rozmazany. Wszystkie kasy przyjmujące wpłaty miały obowiązek zatrzymywania i kasowania fałszywych banknotów. W "Dzienniku Ustaw" ogłoszono rozporządzenie "O wymianie uszkodzonych i zatrzymywaniu fałszywych znaków pieniężnych".
Znane fałszerstwa polskich banknotów są wymienione w "Ilustowanym katalogu banknotów polskich" autorstwa Mariana Kowalskiego. Najgłośniejsze fałszerstwa dotyczą:
- banknotów z okresu Insurekcji kościuszkowskiej, głównie małych nominałów
- banknotów 20 złotowych z okresu międzywojennego
- przedwojennych banknotów 100 złotowych z księciem Józefem Poniatowskim, na których fałszowano niemieckie nadruki przedłużające ważność tych banknotów w pierwszych miesiącach II wojny światowej
- banknotów 50 i 500 złotowych wydanych przez Bank Emisyjny w Polsce, które były drukowane w Anglii i wykorzystywane przez polskie podziemie
- banknotów emisji z 1944 roku
Nie są to oczywiście wszystkie fałszerstwa, gdyż można spotkać wiele innych. Z czasów najnowszych znane są mi fałszerstwa banknotów 5000 złotych z Chopinem, 200.000 złotych oraz nawet najnowsze banknoty 10, 20, 50 i 100 złotowe.
FAŁSZERSTWA BANKNOTÓW OBCYCH
Najłatwiej jest fałszować i wprowadzać do obiegu banknoty w kraju, w którym są one w obiegu. Często jednak podrabia się banknoty mające charakter pieniądza "międzynarodowego" i wtedy nie jest istotne miejsce wykonywania fałszerstwa. Przykładem takiego pieniądza są dolary USA, które są w wielu krajach najczęściej podrabiane.
Ministerstwo Skarbu USA ocenia, że poza granicami kraju pozostaje 2/3 z ogólnej liczby 350 miliardów dolarów będących w obiegu. Według specjalnej służby powołanej do ścigania fałszerstw banknotów amerykańskich - Secret Service - na terenie USA tylko w 1993 roku wykryto 44 miliony fałszywych dolarów, a w innych krajach ponad 120 milionów "fałszywek".
Fałszuje się oczywiście praktycznie wszystkie waluty ważniejszych państw, jak: marki niemieckie, franki francuskie, czy funty angielskie, ale w stosunku do dolara - dużo rzadziej.
Na jednej z konferencji zwołanej przez Interpol i poświęconej fałszerstwom pieniędzy, która miała miejsce w Madrycie w 1977 roku, stwierdzono pojawienie się fałszywych banknotów w 56 krajach. Najwięcej było fałszywych dolarów amerykańskich, bo wystąpiły w 48 krajach. W latach 1969-1977 najwięcej "mennic" wykryto w Stanach Zjednoczonych, bo aż 337, podczas gdy w Afryce tylko 6, w Azji - 2, w Europie - 40, w innych krajach amerykańskich - 11. W roku 1974 w USA wykryto 75 nielegalnych wytwórni banknotów, w roku 1976 - 62 "mennice".
Aby maksymalnie utrudnić proces fałszowania, gdyż prawdopodobnie wyeliminowanie go będzie niemożliwe, emitenci pieniędzy papierowych stosują wiele zabezpieczeń, z których część znana jest tylko wąskiemu gronu specjalistów. Do zabezpieczeń bardziej znanych można zaliczyć, np.:
- specjalne, precyzyjne techniki drukarskie wykorzystujące tzw. mikrodruk. Można zobaczyć to zabezpieczenie przez silne szkło powiększające. Niektóre fragmenty linii składają się z napisów, przeważnie nazwy kraju, emitenta lub banku
- rodzaj druku powodujący wyczuwalną wypukłość farby na papierze oraz wytłaczanie fragmentów banknotów
- znaki wodne
- nitki ochronne - metalowy lub metalizowany paseczek przechodzący wewnątrz papieru
- barwne włókienka rozmieszczone nierównomiernie w masie papierowej
- fluorescencyjne dodatki do farb powodujące świecenie w świetle ultrafioletowym
- metalizowane farby
- hologramy
Często sposób produkcji papieru i farb, ich skład chemiczny, jest chroniony tajemnicą produkcji. Wiele innych zabezpieczeń jest również chronionych tajemnicą i pozwala na stwierdzenie autentyczności danego banknotu dopiero przez uprawnionych pracowników emitenta.
Podstawowy rysunek banknotu nanoszony jest metodą wklęsłodruku. Polega ona na tym, że najpierw artysta nacina rylcem na odhartowanej płycie stalowej właściwy rysunek. Jest to niezwykle żmudna praca, a rytowanie samego portretu zabiera 6 - 7 miesięcy. Rysunek ma postać rowków. Płyta jest później hartowana, a rowki zapełnia się farbą. Potem taka płyta umieszczana jest na arkuszu papieru, a farba z rowków rysunku pod naciskiem 6 ton na cm kw. zostaje przeniesiona na papier. Rysunek nadrukowany w ten sposób jest wypukły, co łatwo można wyczuć palcami, zwłaszcza w przypadku nowych banknotów. Grubość nadrukowanej warstwy dochodzi do 20 mikrometrów. Jedną z charakterystycznych cech oryginalnej odbitki wklęsłodrukowej jest też to, że brzegi wyrytych rowków są postrzępione, co widać wyraźnie przy dużym powiększeniu. Natomiast w banknotach podrabianych odpowiednie kreski często mają brzegi gładkie.
Mimo tak skomplikowango procesu produkcji wydrukowanie np. banknotu dolarowego kosztuje tylko 4 centy, a drukuje się ich 38 milionów dziennie.
Opracował: Andrzej Kotarski [http://monety.banknoty.pl]
Wykorzystana literatura:
- Marian Kowalski - "Ilustrowany katalog banknotów polskich" - KAW, Warszawa, 1981.
- Janusz Kurpiewski - "Fałszerstwa monet i banknotów" - PTAiN, Warszawa, 1990.
- Józef A. Szwagrzyk - "Pieniądz na ziemiach polskich X - XX w." - Ossolineum, 1990.
- Gieorgij Polskoj - "Fałszerze pieniędzy" - Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa, 1986.
- Gazeta Współczesna - Nr 42/2000
oraz wiadomości ze stron internetowych:
- http://www.glos-pomorza.pl/strony/99_02_25/falsz.htm
- http://www.avt.com.pl/avt/mt/num/3_99/dolar.htm
Kolekcjonowanie banknotów
|
